Postępowanie w przypadku ekspozycji zawodowej na materiał biologiczny
W pracy personelu medycznego jednym z najczęstszych zagrożeń zawodowych jest kontakt z materiałem biologicznym pacjenta, takim jak krew, ślina, wydzieliny lub inne płyny ustrojowe. Do ekspozycji zawodowej może dojść między innymi w wyniku zakłucia igłą, skaleczenia ostrym narzędziem medycznym, kontaktu materiału zakaźnego z uszkodzoną skórą lub błonami śluzowymi.
Takie zdarzenia stwarzają ryzyko zakażenia chorobami przenoszonymi drogą krwi, w szczególności:
- wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV),
- wirusowym zapaleniem wątroby typu C (HCV),
- wirusem HIV.
Dlatego każdy przypadek ekspozycji zawodowej powinien być traktowany jako zdarzenie potencjalnie niebezpieczne i wymaga natychmiastowego podjęcia odpowiednich działań.
Najczęstsze sytuacje ekspozycji zawodowej
Do zdarzeń mogących prowadzić do kontaktu z materiałem biologicznym należą w szczególności:
- zakłucie igłą po iniekcji lub pobraniu krwi,
- skaleczenie ostrym narzędziem chirurgicznym,
- kontakt krwi lub płynów ustrojowych z uszkodzoną skórą,
- zachlapanie błon śluzowych (np. oczu, jamy ustnej),
- kontakt materiału biologicznego z otwartą raną.
Najczęściej do takich zdarzeń dochodzi podczas wykonywania zabiegów medycznych, zakładania wkłuć, pobierania krwi, utylizacji odpadów medycznych lub sprzątania stanowiska pracy.
Postępowanie bezpośrednio po ekspozycji
W przypadku kontaktu z materiałem biologicznym należy natychmiast podjąć następujące działania:
Zakłucie lub skaleczenie
- pozwolić, aby krew swobodnie wypłynęła z rany,
- dokładnie umyć miejsce zranienia wodą z mydłem,
- zdezynfekować ranę środkiem antyseptycznym,
- zabezpieczyć ranę jałowym opatrunkiem.
Nie należy wyciskać rany ani stosować agresywnych środków chemicznych.
Kontakt materiału zakaźnego z oczami lub błonami śluzowymi
- natychmiast przepłukać miejsce kontaktu dużą ilością czystej wody lub soli fizjologicznej,
- płukanie powinno trwać co najmniej kilka minut.
Kontakt ze skórą
- dokładnie umyć skórę wodą z mydłem,
- zastosować środek dezynfekcyjny.
Zgłoszenie zdarzenia
Każdy przypadek ekspozycji zawodowej należy niezwłocznie zgłosić przełożonemu oraz odpowiednim służbom w placówce medycznej (np. lekarzowi dyżurnemu, służbie BHP lub epidemiologicznej).
Zdarzenie powinno zostać:
- udokumentowane,
- wpisane do rejestru ekspozycji zawodowych,
- poddane analizie pod kątem ryzyka zakażenia.
Postępowanie medyczne po ekspozycji
Po zgłoszeniu zdarzenia pracownik powinien zostać skierowany na konsultację medyczną w celu oceny ryzyka zakażenia.
W zależności od sytuacji mogą zostać podjęte następujące działania:
- wykonanie badań laboratoryjnych,
- zastosowanie profilaktyki poekspozycyjnej,
- monitorowanie stanu zdrowia pracownika przez określony czas.
W przypadku ryzyka zakażenia wirusem HIV konieczne może być wdrożenie profilaktyki poekspozycyjnej (PEP), która powinna zostać rozpoczęta możliwie jak najszybciej po zdarzeniu.
Profilaktyka ekspozycji zawodowej
Najważniejszym elementem ochrony personelu medycznego jest zapobieganie tego typu zdarzeniom poprzez stosowanie zasad bezpieczeństwa pracy.
Do podstawowych środków profilaktycznych należą:
- stosowanie rękawic ochronnych,
- używanie okularów ochronnych lub przyłbic podczas zabiegów,
- bezpieczna utylizacja ostrych narzędzi w specjalnych pojemnikach,
- niezakładanie ponownie osłonek na igły,
- stosowanie sprzętu medycznego z zabezpieczeniami przeciwzakłuciowymi,
- przestrzeganie zasad higieny rąk.
Najważniejsze zasady bezpieczeństwa
Personel medyczny powinien pamiętać, że:
- każde zakłucie lub kontakt z materiałem biologicznym należy traktować poważnie,
- zdarzenie musi zostać zgłoszone i udokumentowane,
- szybkie działanie znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia.
Stosowanie zasad bezpieczeństwa biologicznego oraz właściwa organizacja pracy pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko ekspozycji zawodowej w placówkach ochrony zdrowia.